Kamu görevlilerinin çalışma hayatındaki en kritik süreçlerden biri, aile birliğinin korunması amacıyla talep edilen yer değişikliği işlemleridir. Eş durumu mazereti, memurların yer değiştirme taleplerinde en güçlü hukuki dayanaklardan birini oluşturur. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 72. maddesi yapılacak olan atamalarda aile birliğinin korunmasını muhafaza etmeye çalışsa da uygulamada idarelerin, “hizmet gereği” veya “kadro yetersizliği” gibi gerekçelerle bu talepleri geri çevirdiği sıkça görülmektedir.
Bu kapsamlı rehberde, eş durumu tayini reddedilen memurların Anayasal haklarını, idari yargı sürecini ve emsal kararlar ışığında stratejik dava yöntemlerini inceleyeceğiz.
1. Eş Durumu Tayininin Anayasal ve Yasal Dayanakları
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 41. maddesi, aileyi Türk toplumunun temeli olarak kabul eder ve devletin aile birliğini sağlamak için gerekli tedbirleri almasını emreder. Bu anayasal zorunluluk, eş durumu tayini taleplerinin sadece bir “istek” değil, korunması gereken bir “hak” olduğunu ortaya koyar.
657 Sayılı Kanun ve Yönetmelik Hükümleri
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 72. maddesi, yer değiştirme suretiyle yapılacak atamalarda aile birimini muhafaza etme ilkesini benimsemiştir. Bu hükmü somutlaştıran Devlet Memurlarının Yer Değiştirme Suretiyle Atanmalarına İlişkin Yönetmelik’in 14. maddesi, eş durumu (aile birliği mazereti) nedeniyle yer değişikliği şartlarını netleştirmiştir.
-
Her İki Eşin Memur Olması: Kurumlar arası koordinasyon sağlanarak, memur olan eşin atandığı yere diğer eşin de atanması esastır.
-
Eşin Özel Sektör Çalışanı Olması: 2026 güncel uygulamalarına göre, özel sektörde çalışan eşin başvuru tarihi itibarıyla son iki yıl içinde en az 360 gün sigorta priminin yatmış olması şartı aranmaktadır.
2. İdarenin “Takdir Yetkisi” ve Hukuki Sınırları
Pek çok kurum, tayin taleplerini reddederken geniş bir takdir yetkisine sahip olduğunu ileri sürer. Ancak hukuk devletinde hiçbir yetki sınırsız değildir. İdarenin tayin talebini reddederken kullandığı “personel ihtiyacı” veya “hizmetin aksaması” gibi gerekçeler, somut verilerle desteklenmelidir.
Kamu Yararı ve Hizmet Gerekleri
Danıştay ve İdare Mahkemeleri, ailesinden ayrı bırakılan bir memurun psikolojik ve sosyal açıdan verimli çalışamayacağını kabul etmektedir. Dolayısıyla, eş durumu nedeniyle tayin yapılmaması aslında “kamu hizmetinin verimliliği” ilkesine de aykırıdır. İdare, boş kadro bulunmadığını iddia etse dahi, geçici görevlendirme veya norm kadro güncellenmesi yoluyla bu birliği sağlamakla yükümlüdür.
3. Tayin Talebi Reddedilen Memur Ne Yapmalı?
Tayin başvurusu reddedilen veya 30 gün içinde cevap verilmeyerek talebi zımnen reddedilmiş sayılan memurlar için hukuki süreç başlar.
İdari İtiraz ve Dava Açma Süresi
Ret kararının tebliğini izleyen 60 gün içinde İdare Mahkemesi’nde iptal davası açılmalıdır. Bu süre hak düşürücü olup kaçırılması durumunda dava açma hakkı kaybolur.
Yürütmeyi Durdurma (YD) Talebinin Önemi
Tayin talebine ilişkin davalarda “yürütmeyi durdurma” talebi hayati önem taşır. İYUK 27. madde uyarınca; işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkansız zararlar doğacaksa mahkeme, dava sonuçlanmadan işlemin durdurulmasına karar verebilir. Aile birliğinin parçalanmış olması, yargı tarafından doğrudan “telafisi güç zarar” olarak nitelendirilmektedir.
4. Özel Sektörde Çalışan Eş Nedeniyle Tayin
En çok merak edilen konulardan biri, eşi memur olmayan (SSK’lı veya Bağ-Kur’lu) kamu görevlilerinin durumudur.
-
Prim Şartı: Genellikle 360 gün prim şartı aranmakla birlikte, bazı kurumlarda bu süre farklılık gösterebilir.
-
Kesintilerin Durumu: 2026 yılındaki emsal kararlar, doğum, hastalık veya iş yeri kapanması gibi mücbir sebeplerle oluşan kısa süreli prim boşluklarının tayine engel teşkil etmemesi gerektiğini vurgulamaktadır.
-
Serbest Meslek Mensupları: Eşi avukat, doktor, mühendis veya esnaf olan memurlar için vergi levhası ve ilgili meslek odası kaydı sunulması, fiili çalışmanın kanıtı olarak kabul edilir.
5. Sözleşmeli Personel (4/B) ve Eş Durumu Engeli
Sözleşmeli personel, geçmişte eş durumu hakları bakımından ciddi kısıtlamalarla karşılaşıyordu. Ancak güncel hukuki gelişmeler, sözleşmeli ve kadrolu personel arasındaki bu ayrımın anayasal eşitlik ilkesine aykırı olduğunu göstermektedir.
Önemli Not: “Bir yıl çalışma şartı” gibi engellere takılan sözleşmeli personelin, yargı yoluyla bu engelleri aşması ve aile birliğini sağlaması mümkündür.
6. Davanın Kazanılması ve Sonuçları
İdare mahkemesi tarafından verilen iptal veya yürütmeyi durdurma kararı, idareye tebliğinden itibaren en geç 30 gün içinde uygulanmak zorundadır.
Tam Yargı (Tazminat) Davası
Eş durumu tayini haksız yere reddedilen memur, bu süreçte maruz kaldığı maddi zararları (ayrı ev kirası, çift yol masrafı, kreş giderleri vb.) ve manevi yıpranmayı “Tam Yargı Davası” açarak idareden talep edebilir.
7. Sıkça Sorulan Sorular
Soru: Aday memur eş durumu tayini isteyebilir mi? Cevap: Evet. Adaylık sürecindeki yer değiştirme yasakları, eş durumu gibi anayasal mazeretleri kapsamaz. Yargı, aile birliğinin adaylık eğitiminden daha öncelikli olduğuna hükmetmektedir.
Soru: Eşim özel sektörden ayrılırsa tayinim iptal edilir mi? Cevap: Tayin gerçekleştikten sonra eşin işten ayrılması, kural olarak atamanın iptalini gerektirmez. Ancak atama sürecinde beyan edilen şartların devamlılığı esastır.
Soru: Dava süreci ortalama ne kadar sürer? Cevap: Yürütmeyi durdurma kararı genellikle 3-4 ay içinde alınırken, davanın tamamen sonuçlanması 12 ayı bulabilir. Ancak YD kararıyla memur hemen yeni görev yerine başlayabilir.
Hukuki Mücadelede Profesyonel Destek
Eş durumu tayini, memurun sosyal yaşamı ve aile huzuru için hayati bir haktır. İdari süreçlerin karmaşıklığı ve sürelerin kısalığı nedeniyle, bir avukat desteğiyle hareket etmek hak kayıplarını önleyecektir.
Çetin & Barut Hukuk Bürosu olarak, Ankara merkezli ofisimizle Türkiye’nin her yerindeki kamu görevlilerine eş durumu ve idari davalar konularında uzman hukuki danışmanlık sunmaktayız. Ailenizle bir araya gelmek için yasal haklarınızı aramaktan çekinmeyin.
